Study of Сув Объектларининг Асосий Лимнологик Характеристикаси

The article examines the topic “Study of Сув Объектларининг Асосий Лимнологик Характеристикаси”. The study summarizes scientific approaches, practical findings and conclusions related to ecology, agriculture, desertification and food security.

Мақолада Қорақалпоғистон республикаси сув обектларининг экологик ҳолати мониторинг қилинган. Кўл кўплаб гидрофиль турларга оид қушларнинг уялаш ва ғарбий-Азия миграция йўлида кўчиб юрувчи қушларнинг миграция вақтида тўхташжойидир, улар орасида ноёб ва йўколиб борётган қушлар борлиги аникланган. Жаҳон миқёсида сув ресурсларига прогрессив антропоген таъсир курсатиш ва сув экотизимларидаги биологик хилма-хилликни сақлаш муаммосини ҳал қилишга катта эътибор қаратилмоқта. Айниқса сув экотизимларига антропоген босимнинг кескин ўсиши муносабати билан сув муҳити сифатининг тобора ёмонлашуви юзага келиб, мамлакатимизнинг экологик, озиқ-овқат ва миллий ҳавфсизлигига таҳдид масалаларини ҳал қилишда муҳим урин эгалламоқда. Ушбу юналишда сув объектларининг антропоген деградациясини тадқиқ қилиш экология соҳасида илмий ва амалий аҳамиятга эга табиий сув ҳавзаларидан оқилона фойдаланиш қонуниятларини яратиш ва уларни муҳофаза килиш масалалари алохида долзарблик касб этмоқда. Амударё қўйисининг гидрологик режими фавқулотда динамиклиги билан фарқланиши туфайли, сув хўжалигининг истиқболли чора-тадбирларини ишлаб чиқишда энг янги маълумотларга эҳтиёжи кучлидир, бу биоген элементлар таркиби бўйича маълумотларга ҳам тааллуқлидир.Биоген элементларнинг юқори даражада таркиб топиши қишлоқ хўжалиги учун ўзлаштирилган сув йиғишлар ер усти оқими учун хос бўлиб, бу минтақа сув экотизимларига антропоген таъсирнинг натижаси саналади. Амударёнинг оқими чучук сув келиб тушишининг муҳим манбасидир, ва Амударё қўйисида ифлослантирувчи биоген моддалар миграцияси бош йўлининг биридир.Амударё сувида ва суғриш каналларида эриган фосфор таркиб топишининг ўртача миқдори қаралаётган давр ичида 0,004 мг/л дан 0,36 мг/л гача ўзгариб турди. Фосфатларнинг ўртача йиллик минимал таркиб топиши коллектор чиқинди (КС-1) сувида Нукус тумани Шортанбай колхози худудсидаги кўприк ёнида ҳамда Бозатау тумани Кокшиел колхози худудсида (0,19 мг/л), максимал Тахтакопир тумани КС-4 коллекторида ҳамда «Аша» пунктида (Акпеткей архипелаги) (0,32 мг/л). Аммоний азотининг таркиб топиши Тахиаташ кўприги ёнидаги Амударё сувида 0,01-0,20 мг/л атрофида, Муйнақ тумани Порлытау пос. 0,01-0,32 мг/л атрофида. Судочье кўли. Қорақалпоғистоннинг шимолий-ғарбий қисмида жойлашган Судочье кўли бир нечта кўллар тизимидан ташкил топган (катта ва кичик Судочье, қаратерен, Бегдулла айдын, Омар салым, Қаражар, Қарысжағыс, Ақушпа). Кўл шимолда Урга тепалигидан(580 30´- 430 35´) шарқка (580 38´-430 35´) Устюрт чинки билан чегарадош, шарқий чегараси Қаражар тизими Судочье кўлининг шарқий ёқасидан (580 38´- 430 22´ гача), ғарбий чегараси Ақушпа тепалиги ва Тайлыдан Урге тепалигигача Устюрт платоси (580 22´- 430 32´) бўйича ўтади. Умумий майдони. Кўл кўплаб гидрофиль турларга оид қушларнинг уялаш ва ғарбий-Азия миграция йўлида кўчиб юрувчи қушларнинг миграция вақтида тўхташжойидир, улар орасида ноёб ва йўколиб борётган қушлар хам бор. Ҳозирги вақтда Судочье катта бўлмаган кўп сонли сув ҳавзалари ва тўртта йирик сув ҳавзалари (Ақушпа, Қаратерен, Бегдулла-Айдын ва Катта Судочье), шунингдек унинг ёнида жойлашган худудлардан иборат. Ақушпанинг максимал узунлиги, кенглиги етади, чуқурлиги 1,5 – ортиқ эмас. Кўл майдони ташкил этади. Кўлнинг Устюрт платоси чинкига ёндош бўлган жанубий ва ғарбий ёқаси унча баланд бўлмаган қирғоқ чизиқларига эга; шимолий ва шарқий қирғоқлари ўта баланд ва ботқоқликлардан иборат. Кул ҳамма томондан қамишзорлар тўқайлари билан ўралган, уларнинг баландлиги ва зичлиги жанубий чеккасига қараб пасаяди. Кўлнинг энг сайёз сувли жанубий чеккаси очиқ ёйилимлар ва катта қўлтиқларга бой. Кўлнинг очиқ ойдинли юзаси унинг умумий майдонининг 60% ташкил килади, кўлнинг қолган худуди эса қамишзорлик тўқайлари билан қопланган. Шуни таъкидлаб ўтиш жоизки, ҳозирги вақтда кўлдаги сув сатҳи 2016 йилга нисбатан 50- пасайди. Бу худуддаги орнитофауна қушларнинг 230 турини ташкил қибил, шундан 117 уя солади. Бу ерда хилма-хил ноёб турлар мавжуддир, шу сабабдан ҳам 2007 й. Судочье А1, А3, А4i, A4iii мезонлари бўйича Ўзбекистоннинг Энг муҳим орнитологик худуди рўйхатига (Uz 002) киритилди. Сув билан таъминланиш ва сув алмашинишнинг шароитларининг ҳар хил бўлиши, шунингдек озиқлантирувчи сувларнинг химизми ветланднинг турли участкалари ва кўлларининг полигалинлик гидрокимёвий режимини юзага келтиради. Масалан, коллекторлар бўйича оқим келиб тушиши қисқарганда ёки тўхтаб қолганда бу ҳолат 2005-2010 й., 2015 ва 2017 й. кузатилганди кўллар қуриб қолади ва шўрланади: сувнинг минерализацияси барча жойларда, айниқса оқимсиз жойларда ортади. Энг чучук сувли оқим зоналарида минерализация озиқлантирувчи оқим минерализациясига мос келади – 3-4 г/л. 2014 й. ва 2018 й.бу тизим ҳам жуда сайёзланди. Тайлы кўлининг майдони ўта қискарди. Сув ККС коллектори буйича оз миқдорда келиб тушади, сувнинг оқими бу ерда ўта паст. Бизнинг маълумотларимиз бўйича, унинг шўрлиги 6 г/л атрофида, унинг Ғарбий Каратерен кўли ёнидаги охирги участкасида эса - 14,01 г/л, кукурт водороди ҳиди бор. Довуткўл. Амударёнинг «собиқ» дельтаси бошида жойлашган Довуткўл кўллар тизими Амударё қўйисидаги энг йирик ва анча эски лимник экотизимдир. У харитада Дауткўл сув омбори сифатида белгиланган. Ушбу тизимни ўрганиш катта аҳамиятга эгадир, чунки, бир томондан, экстремал арид шароитларда жойлашган кўлларда ҳавзалар ичидаги алоқаларни ўрнатишга ёрдам беради, иккинчидан, антропоген таъсирга дуч келган экотизимлар трансформациясини кузатишга ёрдам беради ва учунчидан, Амударё қўйисидаги чучук сувнинг кескин танқислиги шароитларида чучук сувли лимник экотизимлардан оқилона фойдаланиш стратегиясини ишлаб чиқишга имконият яратади. Довуткўл кўллар тизими дарёнинг бўйида, Нукус шаҳри шимолида оралиқда жойлашган бўлиб, 1931 й. ташкил топган. Бу вақтда сув кўлларга Довуткўл тизими орқали тушиб, ундан қўйида, айни Қусханатау тепалигигача жойлашган кўлларни озиқлантирар эди. Сув сатҳи ўзгарувчан бўлиб, кўпинча дарё суви билан тўлишига боғлиқ, сезиларли тебранишлар билан ажралиб туради. Тизимнинг чегаралари доимо ўзгарувчан бўлиб, унинг майдони 1770 дан гача ўзгариб турди. Тизимдаги энг катта чуқурлик 5- Куксу ёйилимларида қайд килинган бўлиб, бошқа ёйилимлардан фарқли улароқ, унинг чегаралари яхши аниқланарди. Кўлда баъзи ойдинлар бир-биридан 0,7- баландликдаги қамишлар билан ажратилган. Кўллар сув ичида ўсадиган ўсимликларга бой. Мутахассисларнинг фикрига кўра бу экотизимнинг асосий доминанти-қамиш (Phragmite saustralis) бўлиб, у қирғоқ бўйлаб тор баргли қўғанинг (Typha angustifolia L.) кўплаб намуналари ва денгиз тўнғиз ўтлари (Bolbochoenus maritimus), саёз лагуналарнинг лойли грунтларида сув ости ўсимликлари жамоалари урут (Myriophyllum verticillatum L.), шунингдек, рдестнинг (Potamogetonpectinatus L.) ва (Potamogeton crispus L.) турлари билан зич чакалакзорларни ҳосил қилади. Сув ҳавзаси экотизимининг 85% ини қамиш (Phragmites australis) ташкил қилади ва баъзи жойларда тўплам шаклида бўлади. Бундай тўпламлардаги қамишнинг баландлиги 200- га етади. Қамиш орасида 90- баландликдаги тор баргли қўғалар (Typha angustifolia L.) ва қамишнинг (Schoenoplectuslitoralis (Schrad.) Palla) турининг ўсиши қайд этилган. Сув ҳавзаси қирғоғида тўнғиз ўтлари (Bolbochoenusmaritimus)нинг намуналари кам учрайди. Сув ости макрофитлари рдестнинг (Potamogetonpectinatus L.) ва (Potamogetoncrispus L.), урутнинг (Myriophyllum verticillatum L.) ва бошоқсимон урут (Myriophyllum spicatum) турларидан иборат. Кўлнинг сув ва қирғоқ-сув ўсимликлари ўрганилганида, унинг ўсимликлар билан қопланганлиги ва ўсишининг юқори даражаси қайд этилган. Кўл саёз ва кўп миқдордаги қамишзор (Phragmitesaustralis) тўпламларидан иборат. Кўл туби лой ва қумли. Қалин қамишзорлар қирғоқ бўйида ўсади ва кўлнинг акваториясида зич қамишзорларнинг алоҳида тўпламларини хосил қилади. Туби урутнинг (Myriophyllum spicatum) турлари билан қалин қопланган. Кўл тубидан юқорироқда ва сув юзасида спиралсимон спирогира (Sphaerocysti) оч яшил қатламни ҳосил қилган. Кўлнинг қирғоқ қисмидаги ўсимликларқопламида оқбош (Kareliniacaspica) ва юлғун (Tamarix hispida) каби ўсимликлар доминантлик қилган [69, 47-51 б.; 70, www.aknuk.uz.]. Бу экотизимнинг доминанти – қамиш (Phragmites australis). У зич чакалакзорлар ва алоҳида оролларни ҳосил қилган. Сув ости ўсимликлари бошоқсимон урут (Myriophyllum spicatum) билан ифодаланган. Экотизимнинг тур таркиби юқори сув ўсимликларининг атиги 2 тури билан ифодаланган. Қамиш билан қопланганлиги ва унинг ўсиши юқори, қирғоқ зонаси ҳам урут билан қалин қопланган. Соҳил қисмининг доминантлари галофитлар – оқбош ва юлғун каби ўсимликлардир. Довуткўлнинг географик жойлашиши (www.uzeconet) Минтақадаги гидрологик вазиятнинг ўзгариши, дельтага Амударёнинг умумий сув оқими тушишининг кескин пасайиши, бошқа сув таъминоти манбасига ўтиш натижасида кўллар тизимининг ягона сув юзасига эга энг теран сувли ёйилимларда шаклланган ҳавзага айланишига олиб келди. Суғориш Эркиндарё арнасидан ва Сапақкўл-Бирқулоқ кўллар тизими ирмоқларидан насос ёрдамида сув қўйиш эвазига амалга оширилади. Сув ҳавзасининг сув билан таъминланиши ўта тартибсиз, бунинг натижаси улароқ ҳатто қисқа вақт интервалида ҳам сув сатхининг кескин ўзгариб туриши ҳамда майдонларнинг сезиларли ўзгаришлари юз беради.Характерли бўлган ўсимликлар бу майдоннинг 30% ортиқ бўлмаган ерини эгалловчи, ҳар жой-ҳар жойда ўсадиган қамишзорлик тўқайликлари, сувости ўсимликлари фақат ёйилимларнинг очиқ кенгликларида кузатилган. Довуткўл суви учун ўта юқори бўлмаган тиниқлик характерлидир. Баъзида у 3- ва ундан ортиқни ташкил этти, кўл ёқаларида ва дамбага яқинлашганда турли қолдиқлар билан ифлосланиши, шунингдек сувутларининг кучли гуллаши сабабли сувнинг тиниқлиги пасайиб борди. Дауткўл мисолида (1995-2000 йй.) (расм 3.2) аралашган моддаларнинг мавсумий динамикасини ўрганишда аниқландики, Дауткўлга тушадиган айланма каналнинг сувида баҳорги даврда сестоннинг таркиб топиши 0,662 мг/л ташкил қилган. Дауткўл сувида сувнинг юқори қатламида сестоннинг таркиб топиши 0,634 мг/л, сув тубига сувнинг пастки қатламида 0,603 мг/л. Қишқи даврда сестоннинг концентрацияси сезиларли даражада пасаяди, бу, эҳтимол, деструкция ва чўкма ҳосил бўлиши жараёни таъсирида юзага келган. Дауткўл сувининг устки қатламида сестоннинг таркиб топиши 0,88-0,95 мг/л, пастки қатламда 0,45- 0,47 мг/л ташкил қилади. Сестон конценртацияси миқдорининг таҳлили шуни кўрсатадики, ҳар йилда кўлда аралаш эриган моддаларнинг концентрацияси сезиларли даражада ўрзагиб туриши мумкин. Междуречье кўли. Междуречье сув омборининг Шимолий-ғарбий қисмида, Қипчоқдарё ва Оқдарё оралиғида жойлашган. Сув қўйилиш манбаси Амударёдир. Сув ҳавзасининг умумий майдони, узунлиги 9-, кенглиги 2-. Максимал чуқурлиги, энг чуқур жойи 1,3-. Кўлга қуядиган Амударёнинг сувлари юқори минерализация ва коллектор-дренаж ҳамда саноат суви туширилиши сабабли буткул дарё бўйлаб кучайиб борувчи умумий ифлосланиш билан характерланади. Шегекўлдаги сувнинг тиниқлиги мавсумга қараб ўзгариб туради ва 0,50- ташкил қилади. Шегекўлда сув минерализацияси кескин ўзгаришларга дуч келади, йилнинг илиқ вақтларидаги кузатувларнинг барча даврида минимал, шунингдек максимал кўрсаткичлар қайд қилинган. Ёз мавсумида бу 1274-2124 мг/л, кузда эса 1240-1270 мг/л ташкил қилади. Междуречье кўлининг географик жойлашиши Кўл акваториясида эриган моддалар концентрацияси ҳар хил бўлиб, мавсумга қараб ўзгариб туради. Ёзги мавсумда эриган моддалартаркиб топиши 0,012-0,556 мг/л, кузда – 0,310 мг/л (1998), баҳорда (1999) 0,104-0,671 мг/л, ёзда 0,0093 мг/л дан 0,568 мг/л гача қайд килинган. Шуни таъкидлаб ўтиш керакки, сестоннинг максимал миқдори кўлнинг сув қатлами гиполимнион қисмида қайд қилинган. 2013-2019 йй. даври ичида сестон концентрацияси миқдори таҳлили шуни кўрсатадики, эриган аралашган моддаларнинг тақсимланишининг бир хил бўлмаган ва унинг ўзгарувчанлиги, эҳтимол, сув ҳавзасининг ички режими ва сестоннинг дарё оқими билан келиб тушишига боғлиқ. Сув экотизмларининг деградациясига олиб келадиган сув муҳити омиллари сув объектларига келиб тушадиган биоген элементларнинг интенсивлиги ва миқдорига қараб шаклланади ва уларнинг кулларда аккумуляцияланишига олиб келадиган узига хос биологик режим ва ишлаб чиқариш ва йўқ қилиш жараёнлари даражасидаги маълум бир шароитни яратади.

Ushbu maqolada “SUV OBEKTLARINING ASOSIY LIMNOLOGIK XARAKTERISTIKASI” mavzusi ilmiy jihatdan yoritilgan. Tadqiqotda mavzuning nazariy va amaliy jihatlari tahlil qilinib, ekologiya, qishloq xo‘jaligi, cho‘llanish va oziq-ovqat xavfsizligi bilan bog‘liq dolzarb xulosalar keltirilgan.